Wprowadzenie
Lęk jest naturalną reakcją ochronną. Zaburzenie lękowe rozpoznaje się, gdy lęk jest nadmiernie silny lub uporczywy, nie odpowiada rzeczywistemu zagrożeniu i znacząco upośledza codzienne funkcjonowanie.
Zaburzenia lękowe należą do najczęstszych chorób psychicznych. Wiele postaci występuje częściej u kobiet niż u mężczyzn.
Obok napięcia psychicznego często występują objawy fizyczne i autonomiczne:
- kołatanie serca lub przyspieszone bicie serca
- duszność i uczucie ucisku w klatce piersiowej
- pocenie się i drżenie
- nudności i bóle brzucha
- zawroty głowy
- mrowienie lub drętwienie, tzw. parestezje
- napięcie mięśniowe, wewnętrzny niepokój i zaburzenia snu
Dolegliwości fizyczne są realne. W zależności od obrazu objawów należy rozważyć możliwe przyczyny somatyczne oraz wpływ leków, kofeiny lub innych substancji.
Fobia
Fobia specyficzna to nasilony, utrzymujący się i nieproporcjonalny lęk przed określonym przedmiotem, zwierzęciem lub sytuacją. Typowymi wyzwalaczami są pająki, wysokość, latanie, krew lub zastrzyki.
Kontakt z czynnikiem wywołującym zwykle prowadzi natychmiast do intensywnego lęku. Osoby dotknięte unikają odpowiednich sytuacji lub znoszą je tylko przy znacznym cierpieniu. Zaburzenie często rozpoczyna się w dzieciństwie lub okresie dojrzewania.
Przypadek 1 – Fobia pająków
25-letnia kobieta doświadcza przyspieszonego bicia serca, drżenia i pocenia się na widok pająka. Natychmiast opuszcza pomieszczenie i unika piwnicy. Chociaż postrzega swój lęk jako przesadny, trudno jej go kontrolować.
Przypadek 2 – Lęk wysokości
38-letni mężczyzna odczuwa silny strach z zawrotami głowy i uginającymi się kolanami na zabezpieczonym balkonie. Obawia się upadku i dlatego unika wysokich budynków i punktów widokowych.
Leczeniem z wyboru jest terapia poznawczo-behawioralna z ekspozycją. Pod kierunkiem terapeuty osoby dotknięte celowo konfrontują się z bodźcem lękowym. Uczą się tolerować lęk, analizować swoje obawy i ograniczać zachowania unikowe.
W przypadku niektórych fobii można stosować ekspozycję w wirtualnej rzeczywistości. Leki nie stanowią standardowego leczenia fobii specyficznych.
Zaburzenie lękowe społeczne
Zaburzenie lękowe społeczne, zwane też fobią społeczną, charakteryzuje się nasilonym i utrzymującym się lękiem przed sytuacjami społecznymi. Kluczowy jest lęk przed negatywną oceną, odrzuceniem lub zawstydzeniem przez innych.
Typowe sytuacje to:
- wystąpienia przed grupą
- rozmowy z nieznajomymi
- jedzenie lub picie w obecności innych
- uczestnictwo w zebraniach lub spotkaniach towarzyskich
Dolegliwości często zaczynają się w okresie dojrzewania. Wykraczają daleko poza normalną nieśmiałość i mogą znacznie upośledzać naukę, pracę i relacje.<
19-letni student odczuwa duży lęk przed prezentacjami. Obawia się zaczerwienienia, drżenia lub utraty wątku i następnie śmiechu innych. Już na kilka dni przed wydarzeniem śpi źle. W końcu unika wystąpień i w ten sposób naraża swoją naukę.
Podstawową formą leczenia jest terapia poznawczo-behawioralna z ekspozycją i eksperymentami behawioralnymi. Sytuacje społeczne są celowo ćwiczone, a negatywne oczekiwania poddawane weryfikacji.
Farmakologicznie można rozważyć selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, oznaczane skrótem SSRI, lub inhibitor wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny wenlafaksynę.
Atak paniki
Atak paniki to nagle występujący epizod intensywnego lęku lub silnego dyskomfortu. Objawy osiągają szczyt w ciągu kilku minut.
Typowe objawy to kołatanie serca, duszność, ból w klatce piersiowej, pocenie się, drżenie, zawroty głowy i parestezje. Często występuje lęk przed śmiercią lub utratą kontroli. Niektórzy odczuwają otoczenie jako nierealne lub mają poczucie oddzielenia od siebie.
Czas trwania jest zróżnicowany.
Pojedynczy atak paniki nie oznacza jeszcze zaburzenia panicznego.
Definicja
Zaburzenie paniczne charakteryzuje się nawracającymi, nieoczekiwanymi atakami paniki. Ataki występują bez wyraźnego sytuacyjnego wyzwalacza.
Dodatkowo osoby dotknięte często rozwijają nasilony lęk anticipacyjny, czyli obawę przed kolejnymi atakami. Monitorują one swoje ciało w sposób nadmierny i zmieniają zachowanie, np. unikając wysiłku fizycznego.
(Zgodnie z DSM-5-TR, po co najmniej jednym ataku muszą utrzymywać się uporczywe obawy lub istotne nieadaptacyjne zmiany zachowania przez co najmniej miesiąc.)
32-letni mężczyzna doświadcza przez kilka tygodni powtarzających się nagłych kołatań serca, duszności i lęku przed śmiercią. Brakuje rozpoznawalnego wyzwalacza. Między atakami nieustannie sprawdza sobie puls. Z obawy przed kolejnym atakiem rezygnuje ze sportu i coraz rzadziej opuszcza mieszkanie.
Farmakologicznie szczególnie można rozważyć SSRI lub SNRI. Wybór zależy m.in. od współistniejących chorób, tolerancji i indywidualnych potrzeb. Opcją jest także terapia poznawczo-behawioralna.
Zaburzenie uogólnionego lęku
Zaburzenie uogólnionego lęku, oznaczane skrótem GAD, charakteryzuje się nadmiernymi i trudnymi do kontrolowania obawami dotyczącymi różnych obszarów życia. Zmartwienia często dotyczą własnego zdrowia, rodziny, pracy lub bezpieczeństwa finansowego.
Typowe towarzyszące objawy to:
- wewnętrzny niepokój i nerwowość
- łatwe męczenie się
- problemy z koncentracją
- drażliwość
- napięcie mięśniowe
- trudności z zasypianiem lub utrzymaniem snu
Zaburzenie może wystąpić w każdym wieku. Często rozpoznawane jest w wieku dorosłym, ale występuje także u dzieci i młodzieży.
45-letnia kobieta od ponad roku codziennie martwi się o zdrowie swoich dzieci, sytuację finansową i możliwe błędy w pracy. Choć nie ma konkretnego powodu, trudno jej przerwać ruminacje. Śpi źle, jest zmęczona w ciągu dnia i cierpi na napięcie w okolicy szyi.
Farmakologicznie szczególnie można rozważyć SSRI lub SNRI. Wybór zależy m.in. od współistniejących chorób, tolerancji i indywidualnych potrzeb. Opcją jest także terapia poznawczo-behawioralna.
Zaburzenie lęku separacyjnego
Zaburzenie lęku separacyjnego występuje, gdy lęk przed rozłąką z ważnymi osobami przywiązania znacznie przekracza poziom odpowiedni dla wieku i upośledza codzienne funkcjonowanie.
Osoby dotknięte, na przykład, obawiają się, że coś może stać się osobie bliskiej podczas ich nieobecności. Może występować unikanie szkoły, trudności ze spaniem samemu, koszmary senne lub dolegliwości somatyczne przed rozłąką.
Zaburzenie często zaczyna się w dzieciństwie, ale może występować także u dorosłych lub pojawić się po raz pierwszy w dorosłości.
Ośmioletni chłopiec regularnie skarży się rano przed szkołą na bóle brzucha i nudności. Przy pożegnaniu z mamą płacze i obawia się, że może ona umrzeć podczas jego nieobecności. Gdy zostaje w domu, dolegliwości ustępują.
Przykładowy tekst zastępczy dotyczący treści. Ten fragment służy jako wypełnienie i nie odnosi się do opisanych przypadków.
Uwaga
W nasilonych ostrych stanach lękowych w wybranych przypadkach krótkotrwale można rozważyć benzodiazepiny, takie jak alprazolam. Łagodzą one lęk i wewnętrzne napięcie, ale niosą ryzyko uzależnienia.
Propranolol można rozważyć w sytuacyjnych lękach performatywnych; głównie łagodzi objawy somatyczne, takie jak kołatanie serca, drżenie czy palpitacje.