Εισαγωγή
Το άγχος είναι μια φυσιολογική προστατευτική αντίδραση. Διαγιγνώσκεται αγχώδης διαταραχή όταν το άγχος είναι υπερβολικά έντονο ή επίμονο, δεν αντιστοιχεί στην πραγματική απειλή και επηρεάζει σημαντικά την καθημερινή ζωή.
Οι αγχώδεις διαταραχές συγκαταλέγονται στις πιο συχνές ψυχικές νόσους. Πολλές μορφές εμφανίζονται συχνότερα στις γυναίκες παρά στους άνδρες.
Εκτός από την ψυχολογική ένταση, συχνά εμφανίζονται σωματικά και αυτόνομα συμπτώματα:
- ταχυπαλμίες ή αίσθημα γρήγορης καρδιάς
- δύσπνοια και αίσθημα σφιξίματος στο στήθος
- εφίδρωση και τρέμουλο
- ναυτία και κοιλιακός πόνος
- ζάλη
- μούδιασμα ή μυρμήγκιασμα, οι λεγόμενες παραισθησίες
- μυϊκή ένταση, εσωτερική ανησυχία και διαταραχές του ύπνου
Τα σωματικά παράπονα είναι πραγματικά. Αναλόγως συμπτωματολογίας πρέπει να ληφθούν υπόψη πιθανές σωματικές αιτίες καθώς και η επίδραση φαρμάκων, καφεΐνης ή άλλων ουσιών.
Φοβία
Μια ειδική φοβία είναι ένας έντονος, επίμονος και δυσανάλογος φόβος ενός συγκεκριμένου αντικειμένου, ζώου ή κατάστασης. Τυπικά ερεθίσματα είναι αράχνες, ύψη, πτήσεις, αίμα ή ενέσεις.
Η αντιπαράθεση με το ερέθισμα συνήθως οδηγεί άμεσα σε έντονο φόβο. Τα άτομα αποφεύγουν τις αντίστοιχες καταστάσεις ή τις υπομένουν μόνο με σημαντική ένταση. Η διαταραχή συχνά αρχίζει στην παιδική ηλικία ή την εφηβεία.
Περίπτωση 1 – Φοβία από αράχνες
Μια 25χρονη γυναίκα νιώθει ταχυπαλμία, τρέμουλο και εφίδρωση στη θέα μιας αράχνης. Φεύγει αμέσως από το δωμάτιο και αποφεύγει το υπόγειο. Παρά το ότι αντιλαμβάνεται τον φόβο της ως υπερβολικό, δύσκολα τον ελέγχει.
Περίπτωση 2 – Φόβος από ύψος
Ένας 38χρονος άνδρας αναπτύσσει έντονο φόβο με ζάλη και αδύναμα γόνατα σε ένα ασφαλές μπαλκόνι. Φοβάται ότι θα πέσει και γι’ αυτό αποφεύγει ψηλά κτίρια και πλατφόρμες θέασης.
Η θεραπεία εκλογής είναι η γνωστική συμπεριφορική θεραπεία με έκθεση. Υπό θεραπευτική καθοδήγηση, τα άτομα εκθέτουν σκόπιμα τον εαυτό τους στον λόγο φόβου. Μαθαίνουν να αντέχουν το άγχος, να εξετάζουν τους φόβους τους και να μειώνουν την αποφυγή.
Για ορισμένες φοβίες μπορεί να χρησιμοποιηθεί έκθεση σε εικονική πραγματικότητα. Τα φάρμακα δεν αποτελούν μέρος της τυπικής θεραπείας για τις ειδικές φοβίες.
Κοινωνική αγχώδης διαταραχή
Η κοινωνική αγχώδης διαταραχή, επίσης καλούμενη κοινωνική φοβία, χαρακτηρίζεται από έντονο και επίμονο φόβο κοινωνικών καταστάσεων. Κεντρικό στοιχείο είναι ο φόβος αρνητικής κρίσης, απόρριψης ή ντροπής από άλλους.
Τυπικές καταστάσεις είναι:
- ομιλία μπροστά σε ομάδα
- συνομιλία με άγνωστα πρόσωπα
- φαγητό ή πόση μπροστά σε άλλους
- συμμετοχή σε συσκέψεις ή κοινωνικές εκδηλώσεις
Τα παράπονα συχνά αρχίζουν κατά την εφηβεία. Υπερβαίνουν κατά πολύ τη φυσιολογική ντροπαλότητα και μπορούν να επηρεάσουν σημαντικά το σχολείο, την εργασία και τις σχέσεις.
Ένας 19χρονος φοιτητής έχει μεγάλο φόβο για παρουσιάσεις. Φοβάται ότι θα κοκκινίσει, θα τρέμει ή θα χάσει τη σκέψη του και μετά θα τον κοροϊδέψουν. Ήδη κοιμάται άσχημα μέρες πριν. Τελικά αποφεύγει εκδηλώσεις και έτσι διακυβεύει τις σπουδές του.
Κεντρική θεραπεία είναι η γνωστική συμπεριφορική θεραπεία με έκθεση και συμπεριφορικά πειράματα. Οι κοινωνικές καταστάσεις εξασκούνται εκ προθέσεως και εξετάζονται οι αρνητικές προσδοκίες.
Ιατρικά μπορούν να εξεταστούν εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης, με τη συντομογραφία SSRI, ή ο αναστολέας επαναπρόσληψης σεροτονίνης–νοραδρεναλίνης βενλαφαξίνη.
Πανικός
Ένα επεισόδιο πανικού είναι ένα αιφνίδιο επεισόδιο έντονου φόβου ή σοβαρής δυσφορίας. Τα συμπτώματα κορυφώνονται μέσα σε λεπτά.
Τυπικά συμπτώματα είναι ταχυκαρδία, δύσπνοια, πόνος στο στήθος, εφίδρωση, τρέμουλο, ζάλη και παραισθησίες. Συχνά υπάρχει φόβος θανάτου ή φόβος απώλειας ελέγχου. Μερικοί ασθενείς αντιλαμβάνονται το περιβάλλον ως μη πραγματικό ή νιώθουν αποσύνδεση από τον εαυτό τους.
Η διάρκεια ποικίλλει.
Ένα μεμονωμένο επεισόδιο πανικού δεν αποτελεί ακόμη διαταραχή πανικού.
Ορισμός
Η διαταραχή πανικού χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενα, απρόσμενα επεισόδια πανικού. Οι κρίσεις εμφανίζονται χωρίς σαφή αιτιατό ερέθισμα.
Επιπλέον, τα άτομα συχνά αναπτύσσουν έντονο προσδοκώμενο άγχος, δηλαδή φόβο περαιτέρω κρίσεων. Παρακολουθούν ιδιαίτερα το σώμα τους και αλλάζουν τη συμπεριφορά τους, για παράδειγμα αποφεύγοντας σωματική καταπόνηση.
(Σύμφωνα με το DSM-5-TR, μετά από τουλάχιστον μία κρίση πρέπει να υπάρχουν επίμονες ανησυχίες ή σημαντικές μη προσαρμοστικές συμπεριφορικές αλλαγές για τουλάχιστον ένα μήνα.)
Ένας 32χρονος άνδρας βιώνει επανειλημμένα αιφνίδιες ταχυπαλμίες, δύσπνοια και φόβο θανάτου επί αρκετές εβδομάδες. Λείπει αναγνωρίσιμος αιτιολογικός παράγοντας. Μεταξύ των κρίσεων ελέγχει συνεχώς τον σφυγμό του. Από φόβο για άλλη κρίση εγκαταλείπει τον αθλητισμό και όλο και λιγότερο βγαίνει από το διαμέρισμά του.
Ιατρικά, ιδίως SSRI ή SNRI μπορεί να εξεταστούν. Η επιλογή εξαρτάται, μεταξύ άλλων, από συνοσηρότητες, ανεκτικότητα και ατομικές ανάγκες. Η γνωστική συμπεριφορική θεραπεία είναι επίσης μια επιλογή θεραπείας.
Γενικευμένη αγχώδης διαταραχή
Η γενικευμένη αγχώδης διαταραχή, με τη συντομογραφία GAD, χαρακτηρίζεται από υπερβολικούς και δυσκολότερα ελεγχόμενους προβληματισμούς για διάφορους τομείς της ζωής. Οι ανησυχίες συχνά αφορούν την υγεία, την οικογένεια, την εργασία ή την οικονομική ασφάλεια.
Τυπικά συνοδά συμπτώματα είναι:
- εσωτερική ανησυχία και νευρικότητα
- εύκολη κόπωση
- προβλήματα συγκέντρωσης
- ευερεθιστότητα
- μυϊκή ένταση
- δυσκολία στην έναρξη ή στη διατήρηση του ύπνου
Η διαταραχή μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία. Συχνά αναγνωρίζεται στην ενήλικη ζωή αλλά εμφανίζεται και σε παιδιά και εφήβους.
Μια 45χρονη γυναίκα ανησυχεί καθημερινά για πάνω από ένα χρόνο για την υγεία των παιδιών της, την οικονομική της κατάσταση και πιθανά λάθη στη δουλειά. Παρότι δεν υπάρχει συγκεκριμένος λόγος, δυσκολεύεται να διακόψει την εμμονική σκέψη. Κοιμάται άσχημα, είναι κουρασμένη κατά τη διάρκεια της ημέρας και υποφέρει από ένταση στον αυχένα.
Ιατρικά, ιδίως SSRI ή SNRI μπορεί να εξεταστούν. Η επιλογή εξαρτάται, μεταξύ άλλων, από συνοσηρότητες, ανεκτικότητα και ατομικές ανάγκες. Η γνωστική συμπεριφορική θεραπεία είναι επίσης μια επιλογή θεραπείας.
Διαταραχή αποχωρισμού
Υπάρχει διαταραχή αποχωρισμού όταν ο φόβος αποχωρισμού από σημαντικά πρόσωπα προσκόλλησης υπερβαίνει σαφώς το κατάλληλο για την ηλικία επίπεδο και επηρεάζει την καθημερινή ζωή.
Τα άτομα, για παράδειγμα, φοβούνται ότι κάτι θα συμβεί σε ένα πρόσωπο προσκόλλησης κατά την απουσία τους. Μπορεί να εμφανιστεί αποφυγή του σχολείου, δυσκολίες στον ύπνο μόνα, εφιάλτες ή σωματικά παράπονα πριν τον αποχωρισμό.
Η διαταραχή συχνά αρχίζει στην παιδική ηλικία, αλλά μπορεί να υπάρχει και σε ενήλικες ή να εμφανιστεί για πρώτη φορά.
Ένας οκτάχρονος αγόρι παραπονιέται τακτικά για κοιλιακό πόνο και ναυτία πριν το σχολείο το πρωί. Στο αποχαιρετιστήριο από τη μητέρα του κλαίει και φοβάται μήπως εκείνη πεθάνει κατά την απουσία του. Μόλις του επιτραπεί να μείνει σπίτι, τα παράπονα βελτιώνονται.
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Ut elit tellus, luctus nec ullamcorper mattis, pulvinar dapibus leo.
Σημείωση
Σε έντονες οξείες καταστάσεις άγχους, οι βενζοδιαζεπίνες όπως η αλπραζολάμη μπορεί να εξεταστούν βραχυπρόθεσμα σε επιλεγμένες περιπτώσεις. Ανακουφίζουν από το άγχος και την εσωτερική ένταση αλλά φέρουν κίνδυνο εξάρτησης.
Η προπρανολόλη μπορεί να εξεταστεί για καταστασιακό άγχος απόδοσης και ανακουφίζει κυρίως σωματικά συμπτώματα όπως ταχυκαρδία, τρέμουλο ή παλμούς.